Kültür ve Turizm Bakanlığı, Geç Dönem Bizans sanatına ait Başmelek Mikail tasvirli mermer sütun başının New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nden Türkiye’ye iadesinin tamamlandığını duyurdu. 13. yüzyılın sonlarına tarihlenen eser, Bizans döneminde mimari yapılarda kullanılan süsleme anlayışını ve taş işçiliğini yansıtan seçkin örnekler arasında yer alıyor. Sütun başı, hem sanatsal niteliği hem de tarihsel bağlamı nedeniyle Bizans araştırmaları açısından önemli kabul ediliyor.
Uzman değerlendirmelerine göre söz konusu sütun başı, İstanbul Samatya’da bulunan Meryem Ana Peribleptos Manastırı’na ait. Bu görüş, 1960’lı yıllarda bölgede yaşanan izinsiz kazılar ve yapı tahribatına ilişkin tutanaklar ile destekleniyor. Aynı dönemde yerel makamlara sunulan ve manastırdan bazı parçaların çalındığını bildiren dilekçeler de eserin kaynağına dair önemli kanıtlar arasında yer alıyor. Üslup özellikleri ve yazı karakteri incelemeleri de bu belgelerle örtüşerek, eserin manastırdan çıkarıldığını ortaya koyuyor.
Mermer sütun başı, 1983 yılında uluslararası sanat piyasasında faaliyet gösteren ve daha sonra kaçakçılık soruşturmalarına konu olan Robin Symes bağlantılı ağlar aracılığıyla Metropolitan Sanat Müzesi koleksiyonuna dahil edildi.
Eserde Başmelek Mikail, imparatorluk giysileri içinde, elinde küre ve asa tutar şekilde betimleniyor. Bu ikonografi, Bizans sanatında hem dini hem de siyasi otoriteyi simgeleyen unsurlar taşıyor. İnce işçilik ve detaylı bezeme anlayışı, geç Bizans döneminde faaliyet gösteren atölyelerin teknik seviyesini gözler önüne seriyor.
Eserin iadesi, Metropolitan Müzesi, Manhattan Bölge Savcılığı (MDA), ABD İç Güvenlik Bakanlığı’na bağlı Homeland Security Investigations (HSI) ve Türk makamları arasında yürütülen çalışmalar sonucunda gerçekleştirildi. Mülkiyet devri bu yıl tamamlanırken, iade öncesinde sütun başı üç ay süreyle Metropolitan’ta sergilendi.
Metropolitan Müzesi Direktörü ve CEO’su Max Hollein, sürece ilişkin yaptığı açıklamada, Türkiye ile yürütülen açık ve sürekli diyaloğun önemine vurgu yaptı. Hollein, iade sürecinin ve kısa süreli ödünç serginin, kültürel mirasın sorumlu şekilde korunmasına yönelik ortak bir yaklaşımı yansıttığını ifade etti.
Sütun başının iadesi, Manhattan Bölge Savcılığı tarafından düzenlenen törenle eş zamanlı olarak gerçekleşti. Törende Boubon kökenli anıtsal bronz imparator heykeli, Düver kökenli Arkaik dönem pişmiş toprak plakalar ve Roma dönemine ait bir Demosthenes portresi de Türkiye’ye teslim edildi. Bu eserler, yıl içinde daha önce iade edilen 28 kültür varlığıyla birlikte Türkiye’ye geri dönmüş oldu.